“अमू आखा एक से” – आपण सगळे एक आहोत

“अमु आखा एक से” म्हणजेच “आपण सगळे एक आहोत.” सातपुड्यातल्या माझ्या 3 दिवसांच्या मुक्कामात मी शिकलेला हा वाक्प्रचार आहे. सातपुडा हा महाराष्ट्रातील सर्वात अस्पर्श आणि अविकसित भागांपैकी एक आहे. या 4 साध्या शब्दांमध्ये मानवतेसाठी एक मोठा संदेश आहे - असा संदेश जो आपल्यापैकी बरेच जण, जे स्वतःला विकसित शहरी समाजातील समजतात, धर्म, जात, भाषा, राज्ये आणि अशाच अनेक फुटींच्या वादात पडताना विसरून गेले आहेत.

या भागातील लोक जल (पाणी), जंगल आणि जमीन यांची पूजा करतात. निसर्ग हाच त्यांचा धर्म आहे. मानवनिर्मित विभागण्यांच्या मागे लागण्यापेक्षा, या 3 जीवनरेखांचे रक्षण करण्याभोवती त्यांचे जीवन फिरते. हा प्रवास संपल्यानंतरही खूप दिवस माझ्या मनात राहिलेला हा एक धडा होता.

जरी माझी सहल फक्त 26 जून ते 28 जून दरम्यान होती, तरी माझे मन अजूनही त्या डोंगरांमध्ये भटकत आहे. मला अमर्याद हिरवळ, स्वच्छ नदी, नितळ आकाश आणि प्रदूषणापासून दूर असलेली ताजी हवा आठवते. पण निसर्गापेक्षाही तेथील लोक माझ्या विचारांमध्ये सतत येत आहेत - लाजाळू हास्य, मुलांचे कुतूहलाने भरलेले डोळे, ज्येष्ठांचे उन्हापावसात राबायचे चेहरे आणि इतके कमी असूनही ते ज्या शांत स्वाभिमानाने जगतात तो.

मी भेटलेला प्रत्येक व्यक्ती म्हणजे कथांचा खजिना होता - आनंद, हालअपेष्टा, त्याग, चिकाटी आणि आशा यांनी भरलेल्या कथा.

हा ब्लॉग त्या लोकांबद्दल, सुंदर नैसर्गिक परिसंस्थेबद्दल आणि नंदुरबार जिल्ह्यातील धडगाव तालुक्यातील गावे असलेल्या उडाद्या, सांद्री आणि कुडद्या मधील आमच्या 3 दिवसांच्या अनुभवाबद्दल आहे.

प्रवासाची सुरुवात

उडाद्या गावातील एका पाड्यात नव्याने सुरू झालेल्या शाळेसाठी शालेय साहित्य वाटप करणे हा आमचा मुख्य उद्देश होता. तथापि, आम्ही स्वतःसोबत घेऊन गेलो होतो त्यापेक्षा कितीतरी अधिक मोक्याची गोष्ट सोबत घेऊन परतलो - आठवणी, धडे आणि उद्देशाची नवलाई.

आमचा गट 13 सदस्यांचा होता आणि आम्ही 2 व्हॅनमधून प्रवास करत होतो:

• मी

• प्रतिक

• संदीप दादा (यंग फाऊंडेशनचे संस्थापक)

• संकेत

• केतकी

• लोकेश

• सूरज

• सोनाली मावशी

• निखिल

• कृष्ण

• प्रितम

• माऊली

• स्वप्नील

आम्ही सर्वजण धुळ्यात जमलो, कृष्णाच्या घरी चहा घेतला आणि नंतर सातपुड्याच्या दिशेने आमचा प्रवास सुरू केला.

उडाद्या – जिथे निसर्ग अजूनही मोकळा श्वास घेतो

उडाद्या हे नंदुरबार जिल्ह्यातील धडगाव तालुक्यात आहे. विस्तीर्ण नर्मदा नदी गावापासून अवघ्या 1.5 किलोमीटर अंतरावर वाहते. शेतातून आणि जंगलातून थोडी चालत गेल्यानंतर आम्ही तिच्या काठावर पोहोचलो. नदीच्या पलीकडे शेजारील मध्य प्रदेश राज्य होते.

हा प्रदेश अत्यंत मर्यादित रस्ते असलेल्या डोंगरांनी वेढलेला आहे. शेजारील गाואंमध्ये जाण्यासाठी चालणे आणि ट्रेकिंग करणे हेच मुख्य साधन आहे.

जंगलात अंजना, साग आणि पळस यांसारखी भव्य झाडे आहेत. हवा अत्यंत ताजी होती, नदीचे पाणी स्फटिकासारखे स्वच्छ होते आणि प्लास्टिकचा कचरा जवळपास नव्हता.

सर्व वनस्पतींमध्ये एका वनस्पतीकडे माझे विशेष लक्ष वेधले गेले - अंजनाचे झाड, जी त्याच्या पौष्टिक आणि औषधी महत्त्वासाठी ओळखली जाणारी प्रजाती आहे.

आयुर्वेद वैदकीय असल्यामुळे, मी या ठिकाणाला एका डॉक्टरांच्या दृष्टिकोनातून पाहिल्याशिवाय राहू शकलो नाही. पहिल्याच दृष्टिक्षेपणात मला कुपोषणाची लक्षणे, अस्वच्छता, त्वचेचे आजार आणि इतर टाळता येण्यासारख्या आरोग्याच्या समस्या दिसून आल्या. तरी मला हेही जाणवले की यातील अनेक समस्यांवर उपाय त्यांच्या स्वतःच्या अंगणातच उगवत होता.

अंजना वनस्पतीमध्ये अपार क्षमता आहे. गरज आहे ती केवळ जनजागृतीची - लोकांना ती कशी ओळखायची, कोणता भाग वापरावा, तो कसा तयार करावा आणि कोणत्या परिस्थितीसाठी तो फायदेशीर ठरू शकतो हे शिकवण्याची.

या जाणिवेतून माझ्या पुढच्या भेटीसाठी एक कल्पना सुचली:

“औषध तुमच्या दारात”.

या नावाने समुदाय आरोग्य जनजागृती उपक्रम सुरू करण्याची माझी इच्छा आहे.

लोक

बहुतेक ग्रामस्थ मराठी किंवा हिंदी बोलत नाहीत. त्यांची मुख्य भाषा पावरी आहे, जी पावरी आदिवासी समुदायाद्वारे बोलली जाती.

तरुणाईवर शहरी जीवनाचा हळूहळू प्रभाव पडत असला तरी, έδे वडिलधारे लोक आपल्या परंपरा आणि संस्कृती अत्यंत अभिमानाने जपत आहेत.

प्रत्येक कपड्याला “लुगडा” म्हटले जाते.
मुलीला प्रेमाने “सुरी”, मुलाला “सुरा” आणि पती-पत्नीला प्रेमाने “लाडा-लाडू” म्हटले जाते.

मला सर्वात जास्त भावली ती त्यांची भाषा नव्हे तर त्यांची आपुलकी.

हालअपेष्टा असूनही त्यांचे चेहरे उजळलेले होते. अनिश्चितता असूनही त्यांच्या डोळ्यात आशा होती. पोटात अन्नाचा कण नसतानाही त्यांनी अनोळखी लोकांना मनापासूनच्या हास्याने आणि खुल्या मनाने स्वागत केले.

पहिला दिवस – साधेपणाचा प्रवास

आम्ही दुपारी 3 वाजताच्या सुमारास थकलेले आणि भुकेले उडाद्याला पोहोचलो.

यंग फाऊंडेशनचे कार्यालय मी यापूर्वी पाहिलेल्या कोणत्याही कार्यालयासारखे नव्हते. पारंपारिक झोपडीच्या आकारात पूर्णपणे बांबूपासून बनवलेले, ते निसर्गात सुंदरपणे मिसळून गेले होते.

आम्ही पोहोचलो तेव्हा वर्ग सुरू होता. लहान मुले हातात पाटी घेऊन शांत बसली होती आणि आमच्याकडे कुतूहलाने चोरून पाहत होती. त्यांचे ते निष्पाप भाव विसरता न येणारे होते.

ही शाळा फाऊंडेशनसोबत काम करणारे समर्पित तरुण सचिन चालवत होते.

आमचे सामान उतरवल्यानंतर, आम्ही दुपारच्या जेवणासाठी साधा कच्चा चिवडा तयार केला आणि नर्मदा नदीकडे जाण्यापूर्वी थोडा वेळ विश्रांती घेतली.

तो ट्रेक स्वतःमध्येच जादुई होता. अंजना, साग आणि पळसाच्या झाडांनी भरलेल्या घनदाट जंगलात प्रवेश करण्यापूर्वी आम्ही शेतातून चाललो. आम्हाला दूरवरून मोरांचे आवाज ऐकू आले आणि दगडी रस्ता दिसला जिथे पावसाळ्यात धबधबे जिवंत होतात.

जंगलात प्रवेश करण्यापूर्वी आधुनिक संस्कृतीची 2 चिन्हे उभी होती - एक हँडपंप आणि एक मोबाईल टॉवर.

मग पूर्णपणे निसर्गाचे साम्राज्य सुरू झाले.

नदीवर पोहोचणे म्हणजे स्वर्गाचा शोध घेतल्यासारखे वाटले.

नर्मदा शांत, स्वच्छ आणि डोळ्यांचे पारणे फेडणारी सुंदर होती.

आमच्यापैकी काही जणांना पोहायला येत नव्हते, परंतु इतरांच्या प्रोत्साहनामुळे प्रत्येकाने पाण्याचा आनंद घेतला. सोनाली मावशींना पोहायला येत नसतानाही, त्यांनी लवकरच आत्मविश्वास मिळवला आणि आमच्या सर्वांना थक्क केले.

आम्ही परतलो तेव्हा अंधाराने संपूर्ण जंगल झाकून टाकले होते. गावात वीज नसल्यामुळे वाटेवर फक्त चांदणे आणि आमच्या टॉर्चचा उजेड होता.

परतीच्या प्रवासात आमची थोड्यासाठी एका सापाशी गाठ पडली, जो आम्ही काही प्रतिक्रिया देण्यापूर्वीच जंगलात शांतपणे नाहीसा झाला.

त्या रात्रीचे जेवण संदीप दादांनी प्रेमाने तयार केलेली चविष्ट खानदेशी खिचडी होती.

जेवणानंतर, आम्ही तार्यांनी भरलेल्या खुल्या आकाशखाली झोपलो.

आमच्या पहिल्या दिवसाची ही एक उत्तम सांगता होती.

दुसरा दिवस – वर्गाच्या पलीकडील शिक्षण

दुसऱ्या दिवशी सकाळी आम्ही सांद्री गावातील एका पाड्यात असलेल्या दुसऱ्या शाळेला भेट दिली.

आम्ही मुलांसोबत खेळलो, गाणी गाईली आणि राष्ट्रगीत गाताना एकत्र उभे राहिलो.

तो क्षण अतिशय भावनिक होता.

आम्ही सर्वजण तेच राष्ट्रगीत गात होतो जे मी माझ्या शालेय जीवनात गात होतो, तरी संधी आणि अधिकारांच्या बाबतीत आमचे आयुष्य जगावेगळे होते.

त्या लहान मुलांचे आवाज ऐकून माझ्या अंगावर काटा आला.

याच शाळेत मी पहिल्यांदा हा वाक्प्रचार ऐकला:

“अमु आखा एक से.”

“आपण सगळे एक आहोत.”

किती साधा वाक्य, तरी कदाचित संपूर्ण प्रवासाचा सर्वात मोठा धडा.

दुपारच्या जेवणात बटाट्याची भाजी आणि चपाती (प्रतिक आणि मी तयार केलेली, ज्याचे सर्वांनी आश्चर्य व्यक्त केले आणि कौतुक केले!) खाल्ल्यानंतर, आम्ही कुडद्या गावाकडे प्रवास केला, जिथे अवघ्या सहा महिन्यांपूर्वी दुसरी शाळा सुरू झाली होती.

शाळेपर्यंतचा ट्रेक कठीण आणि चढणीचा होता.

आमच्यासाठी तो एक साहसी प्रवास होता.

मुलांसाठी तो त्यांचा रोजचा प्रवास होता.

शाळेवरून आम्हाला मध्य प्रदेशचे डोंगर आणि खाली वाहणारी सुंदर जापी नदी दिसत होती.

शाळा अवघ्या सहा महिन्यांची असली तरी मुलांनी वर्णमाला आणि आकडेवारी remarkably उत्तम प्रकारे शिकली होती. त्यांना A, B, C, D आणि अ, आ, इ परिपूर्ण सुरात आत्मविश्वासाने म्हणताना पाहून आमचे मन आनंदाने भरून आले.

आम्ही शालेय साहित्य वाटप केले आणि परतीचा ट्रेक सुरू केला.

आम्ही नंतर बोट राइडचे नियोजन केले होते, पण आम्हाला उशीर झाल्यामुळे ती रद्द करावी लागली.

त्या संध्याकाळी, एकत्र जेवण बनवत असताना, एक रंजक चर्चा रंगली.

संदीप दादा म्हणाले की सामाजिक कामाचे कधीही मोजमाप करू नये कारण योगदानाची मोजणी केल्याने अनेकदा नैराश्य येते.

प्रतिकने उत्तर दिले की आपल्या कामाचे मोजमाप न केल्यास आपण दिशाहीन होऊ शकतो.

चर्चेदरम्यान मी शांत राहिलो.

मात्र, त्या रात्री उशिरा मी सखोल विचार केला.

जरी आपण आपल्या कामाचे मोजमाप करत नाही असे म्हणत असलो, तरी शेवटी आपण आपल्या उपलब्धी आकड्यांमध्येच सांगतो - पोहोचलेली गावे, शिकवलेली मुले, लाडलेली झाडे किंवा उपचारे घेतलेले रुग्ण.

मोजमाप हा शत्रू नाही.

एक संशोधक म्हणून, माझा विश्वास आहे की विचारपूर्वक केलेले मोजमाप आपल्याला प्रभाव समजण्यास, आपले काम सुधारण्यास आणि जबाबदार राहण्यास मदत करते.

कदाचित हे आर्यभटासारख्या महान विचारवंतांचे वारसा आहे - आकडे केवळ गणित नसतात; ते वास्तव समजून घेण्याची साधने आहेत.

तिसरा दिवस – एक कठीण निरोप

आमच्या शेवटच्या दिवशी सकाळी, आम्ही शेवटच्या एका पोहण्यासाठी नर्मदा नदीवर परतलो.

जरी मी उत्साही होतो, तरी मला स्वतंत्रपणे पोहायला अजूनही भीती वाटत होती. प्रतीक थोडे निराश दिसला, परंतु भीती नेहमीच सहजपणे दूर करता येत नाही.

आम्ही नदीत आणखी एक आनंदी सकाळ घालवली, अगणित छायाचित्रे क्लिक केली आणि आजूबाजूचे सौंदर्य शांतपणे सामावून घेतले.

फाऊंडेशनच्या कार्यालयात परत आल्यावर, आम्ही जेवण केले, पिशव्या पॅक केल्या आणि धुळ्याच्या प्रवासाला सुरुवात केली.

सर्वात भावनिक निरोप मुलांकडून मिळाला.

त्यांच्या शाळेच्या बाहेर उभे राहून, त्यांनी उत्साहाने हात हालवले आणि ओरडले,

“बाय… बाय…”

आम्ही निघून गेल्यानंतरही ते छोटे आवाज माझ्या हृदयात घुमत राहिले.

परतीच्या प्रवासात आम्ही जुनी हिंदी गाणी, मराठी गाणी आणि विविध सामाजिक चळवळींची गाणी गाईली.

आपण ज्या लोकांसोबत प्रवास करतो त्यांच्यामुळे प्रवास अर्थपूर्ण बनतो, याची प्रत्येक गाण्याने आठवण करून दिली.

आम्ही कृष्णाच्या घरी पोहोचलो, धुळ्यात कृष्णा स्पेशल कॉफीचा आनंद घेतला आणि नंतर आमचा पुण्याकडे प्रवास सुरू ठेवला.

या प्रवासाने मला काय दिले

हा प्रवास एका सहलीपेक्षा खूप काही होता.

याने मला आठवण करून दिली की अजून कितीतरी गोष्टी शोधायच्या बाकी आहेत.

याने माझी अशा समविचारी लोकांशी ओळख करून दिली जे आरामापेक्षा करुणेने प्रेरित आहेत.

याने मला एक उद्देश शोधण्यात मदत केली - आदिवासी समुदायांच्या पारंपारिक शहाणपणाची वैज्ञानिक आणि आयुर्वेदिक ज्ञानाशी सांगड घालावी आणि त्यांच्या आरोग्यासाठी हातभार लावावा.

“औषध तुमच्या दारात” ही संकल्पना त्या दिशेने टाकलेले एक छोटे पाऊल आहे.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, सहाय्यक प्राध्यापक पदाचा राजीनामा दिल्यानंतर ही माझी पहिली सहल होती.

पुढील रस्त्याबद्दल मी स्पष्टतेच्या शोधात होतो.

सातपुड्याची जंगले, नर्मदेचे वाहणारे पाणी, मुलांचे हसू आणि “अमु आखा एक से” हे शब्द यांच्या somewhere मध्ये मला ते सापडले.

कधीकधी आपण एखादे ठिकाण शोधण्यासाठी प्रवास करतो.

कधीकधी आपण स्वतःला शोधण्यासाठी प्रवास करतो.

या प्रवासाने मला दोन्ही दिले.